Belfer

Zasady pisowni wyrazów z

"rz" i "ż"

Rz piszemy, gdy wymienia się ono na r.
/rz - wymienne/
Np.: morze - morski, harcerz - harcerstwo, murarz - murarstwo.

Są też pewne wyrazy, w których piszemy rz mimo braku wymiany na r.
/rz - niewymienne/
Np.: rzadko, orzech, talerz.
Jest to pisownia tradycyjna (darniej te wyrazy wymawiano z r), która do dziś zachowała się
w języku rosyjskim. Może być praktyczną wskazówką, np.: rzeka - rieka, orzech - oriech.

Rz piszemy w zakończeniach:
- erz, np.: Sandomierz, Kazimierz,
- arz, np.: korytarz, kalendarz

Litery rz piszemy po spółgłoskach: p, b, t, d, k, g, ch, j, w.

Zapamiętaj:
pe, be, te, de, ka, gie, cha, jot, wu.

Niech pamięta każdy z was,
Kiedy pióro puszcza w tan:
Brzoza, brzydal, brzytwa, brzask,
Chrząstka, chrząszczyk, chrzest i chrzan.
Kto to wie, ten z dwójek drwi,
Zapamięta bowiem w lot:
Drzemka, drzazga, drzewo, drzwi,
Grzegorz, grzanka, grzebień, grzmot.
 
Wesół będzie tata twój,
Że już zastęp dwójek znikł:
Wejrzyj, ujrzyj, wyjrzyj, spójrz,
Przejazd, przejście, przetak, prztyk.
A profesor powie w głos:
„Piątkę dam, niech ma ją raz!"
Trzęsawisko, trzoda, trzos,
Wrzosowisko, wrzenie, wrzask.
 

Od tej reguły istnieją wyjątki. Oto one:

PSZENICA - PSZCZOŁA - KSZTAŁT - KSZYK (ptak) - BUKSZPAN
PIEGŻA (ptak) - GŻEGŻÓŁKA (ptak) - GŻENIE SIĘ (gzić się)
OKSZA - PSZONAK (ptak) - PSZONKA (bylina)

Rz nie piszemy:
- w formach stopniowania przymiotników,
np.: krótszy, głupszy,

- w wyrazach, w których ż następuje po początkowych cząstkach: ob-, od-, pod-,
np.: odżyć (bo: żyć),

- w wyrazach z końcówką -że,
np.: także, skądże, jednakże.

ZBIÓR WYRAZÓW Z „Ż" NIEWYMIENNYM LUB TRUDNYM DO OBJAŚNIENIA

Żarłok, wyżeł, kożuch stróża,
Żak, żartowniś, żółta róża,
Żółw, żubr, szarża, żmija żywa,
Żyto, żąć, spiżarnia, żniwa,
Bagażowy, ciężkie łoże,
Żyłka, życzyć, żyzny, zboże,
Sierżant, wieża, garaż, dążę,
Żagiel, żegnać, żona, książę,
Wąż, drapieżny, oręż, jeża,
Żądać, ryż, pożyczka świeża -,
Wróżba, żuraw, bandaż, żebra,
Każdy, żal, jałmużna, żebrak,
Łyżka, smażyć, drożdże, żuczek
Żłób, rżeć, chyżo, ciężka, żołądź,
błędów nie znam, bo się uczę
Ortografii na wesoło.!!!
 

 

Pisowni wyrazów przez ż możemy być pewni, jeśli w innych formach tych wyrazów
lub w wyrazach pokrewnych występuje g, dz, h, z, ż, s.
Na przykład: rożek - rogi, wożę - wozy, bliżej - blisko, wyższy - wysoko.
W razie braku takiej wymiany warto zerknąć do pomocy słownika ortograficznego.

 

ZBIÓR WYRAZÓW Z „RZ" NIEWYMIENNYM
LUB TRUDNYCH DO OBJAŚNIENIA

Rzepa, krzew, porzeczka, korzyść,
moździerz, Murzyn, podkomorzy,
perz, korzenie, rzędy grządek,
rzec, korytarz, kurz, porządek
talerz, orzech, rzodkiew, rzemień,
grzmoty, burza, uderzenie,
szczerzyć, tchórz, nietoperz, zwierzę,
jarzębina, pojezierze,
rznąc, zdarzenie, elementarz
jarzmo, kołnierz, świerzb, kalendarz,
rzadko, rzęsa, rzeźba twarzy,
rzecz, rzetelny, rzut, towarzysz,
rzeka, wierzba, węgorz, wierzch,
wietrzyk, rześki, zorza, zmierzch,
kałamarz, rzemiosło, urząd.
Naucz się, wszak słów niedużo.

Zapamiętaj, "RZ" piszemy:
1) gdy wymienia się na r: podkomorzy - podkomorstwo, pojezierze - jezioro,
2) po: p, b, t, d, k, g, ch, j, w. np.: grządka, krzew, wietrzyk itp.,
3) w rzeczownikach rodzaju męskiego o zakończeniu -arz, -erz: korytarz, kołnierz, Sandomierz itd.
4) w wyrazach z "rz" nie objaśnionym (patrz wierszyk - wyżej)